CHƯƠNG TRÌNH ĐỐI THOẠI CHÍNH SÁCH VỚI CHỦ ĐỀ “NÂNG TẦM VỊ THẾ DOANH NGHIỆP VIỆT NAM TRONG CHUỖI GIÁ TRỊ TOÀN CẦU”

Sự kiện vinh dự có sự tham gia chia sẻ của các diễn giả: Bà Trịnh Thị Thu Hiền - Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương; Bà Trịnh Thị Hương - Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể, Bộ Tài chính; TS Hoàng Mạnh Cầm - Chánh Văn phòng HĐQT, Tập đoàn Dệt may Việt Nam; TS Lương Ngọc Bình - Chuyên gia tư vấn cao cấp khối ngân hàng – tài chính, FPT IS Bank. Tham dự chương trình, về phía trường Đại học Ngoại Thương có PGS, TS Đào Ngọc Tiến - Phó Hiệu trưởng Nhà trường; PGS, TS Trịnh Thị Thu Hương - Giám đốc chương trình WCP-FTU, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế và Kinh doanh quốc tế; TS Vũ Thị Kim Ngân - Phó Giám đốc Chương trình; Trưởng, Phó một số đơn vị trong Trường cùng với các thành viên Chương trình, các giảng viên và sinh viên Nhà trường.

Phát biểu khai mạc, PGS, TS Đào Ngọc Tiến - Phó Hiệu trưởng Nhà trường nhấn mạnh việc nâng tầm vị thế doanh nghiệp Việt Nam trong GVCs là yêu cầu mang tính chiến lược khi nền kinh tế toàn cầu chuyển dịch theo hướng phân mảnh chuỗi cung ứng và gia tăng cạnh tranh công nghệ. Báo Cáo chỉ ra rằng nếu Việt Nam không chuyển từ “tham gia” sang “tạo giá trị”, nền kinh tế sẽ bị khóa ở các khâu giá trị thấp. Đối thoại chính sách được kỳ vọng là diễn đàn để nhận diện điểm nghẽn và đề xuất giải pháp thể chế phù hợp.

Trong bài trình bày tổng quan, PGS, TS Nguyễn Thị Bình cung cấp phân tích về thực trạng tham gia của doanh nghiệp Việt Nam trong GVCs, tập trung vào hai ngành điện tử và dệt may, qua đó làm rõ vai trò then chốt của doanh nghiệp dẫn dắt.

Kết quả cho thấy nghịch lý: Việt Nam có kim ngạch xuất khẩu cao nhưng tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa thấp (~30%), phần lớn giá trị bị “rò rỉ” ra bên ngoài do phụ thuộc nhập khẩu đầu vào và công nghệ. Điều này phản ánh mô hình “xuất khẩu hộ” và đặt ra thách thức lớn đối với mục tiêu tự chủ kinh tế.

Báo cáo nhấn mạnh rằng việc hình thành các doanh nghiệp dẫn dắt (“sếu đầu đàn”) là điều kiện tiên quyết để nâng cấp vị thế trong GVCs, khi các doanh nghiệp này có khả năng thiết lập tiêu chuẩn và điều phối chuỗi.

Trong phiên đối thoại chính sách dưới sự điều phối của PGS, TS Đào Ngọc Tiến, với sự tham gia của bà Trịnh Thị Thu Hiền - Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương, bà Trịnh Thị Hương - Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể, Bộ Tài chính, TS Hoàng Mạnh Cầm - Chánh Văn phòng HĐQT, Tập đoàn Dệt may Việt Nam, TS Lương Ngọc Bình - Chuyên gia tư vấn cao cấp khối ngân hàng – tài chính, FPT IS Bank và PGS, TS Trịnh Thị Thu Hương - Giám đốc chương trình WCP-FTU, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế và Kinh doanh quốc tế, Trường Đại học Ngoại thương, các diễn giả thống nhất rằng việc đánh giá vị thế doanh nghiệp cần chuyển từ kim ngạch sang phân tích theo ngành và cấu trúc chuỗi giá trị

Từ góc độ quản lý, bà Trịnh Thị Thu Hiền cho rằng doanh nghiệp Việt Nam vẫn chủ yếu tham gia ở các khâu giá trị thấp, đặc biệt trong công nghiệp chế biến do phụ thuộc vào nguyên liệu và công nghệ nhập khẩu. Việc tận dụng FTA còn phụ thuộc lớn vào năng lực đáp ứng quy tắc xuất xứ.

Từ góc độ doanh nghiệp, TS Hoàng Mạnh Cầm chỉ ra ngành dệt may là ví dụ điển hình của tình trạng “mạnh về lượng nhưng yếu về chất”, chủ yếu tham gia khâu gia công (CMT), với nhiều hạn chế về công nghiệp hỗ trợ, thiết kế và thương hiệu.

Ở góc nhìn khác, TS Lương Ngọc Bình cho rằng ngành điện tử phản ánh rõ các hạn chế mang tính cấu trúc, khi giá trị tập trung ở các tập đoàn đa quốc gia, còn doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu ở khâu lắp ráp, dù vẫn tồn tại cơ hội nếu chuyển sang làm chủ công nghệ và R&D.

Bà Trịnh Thị Hương nhấn mạnh nghịch lý “tham gia nhiều nhưng giữ lại ít giá trị”, với phần lớn xuất khẩu thuộc khu vực FDI, phản ánh nội lực doanh nghiệp trong nước còn hạn chế. Chính sách hiện tại được định hướng theo cơ chế “kéo – đẩy”, trong đó doanh nghiệp lớn và FDI đóng vai trò dẫn dắt, còn SMEs chủ động nâng cao năng lực.

Từ góc độ chính sách, bà Trịnh Thị Hương nhấn mạnh định hướng phát triển 1.000 doanh nghiệp tiên phong theo Nghị quyết 68, với lộ trình từ thị trường nội địa ra quốc tế. Các giải pháp trọng tâm gồm cải thiện hạ tầng, mở rộng tín dụng, thúc đẩy đổi mới công nghệ và tận dụng M&A để nâng cấp năng lực doanh nghiệp.

Các thảo luận chỉ ra ba vấn đề chính: Việt Nam mạnh về xuất khẩu nhưng yếu về tạo giá trị; các điểm nghẽn nằm ở cả năng lực doanh nghiệp và cấu trúc hệ thống; và nâng cấp chuỗi là quá trình dài hạn gắn với năng lực nội sinh.

Từ góc độ học thuật, PGS, TS Trịnh Thị Thu Hương cho rằng đây là đặc trưng phổ biến của các nền kinh tế đang phát triển, đòi hỏi tiếp cận ở cấp độ hệ thống thay vì từng doanh nghiệp riêng lẻ. Cấu trúc doanh nghiệp với tỷ lệ lớn là SMEs khiến hạn chế về quy mô và công nghệ, đồng thời thiếu các doanh nghiệp dẫn dắt đủ mạnh. Các yếu tố “mềm” như văn hóa hợp tác và mức độ liên kết thấp cũng làm suy yếu chuỗi cung ứng. Ở cấp hệ sinh thái, Việt Nam vẫn thiếu các cụm liên kết ngành và sự kết nối hiệu quả giữa doanh nghiệp – logistics – nghiên cứu.

Các diễn giả nhấn mạnh vai trò trung tâm của doanh nghiệp dẫn dắt trong việc điều phối chuỗi và chuyển từ cạnh tranh đơn lẻ sang cạnh tranh chuỗi cung ứng.

Hệ sinh thái cần được mở rộng theo hướng tích hợp, bao gồm cả khu vực tài chính – ngân hàng và các tiêu chí “xanh” trong tín dụng.

Từ góc độ doanh nghiệp, các tập đoàn lớn sẵn sàng đóng vai trò dẫn dắt nhưng đối mặt với hạn chế về nhà cung ứng nội địa và tính phân tán của chuỗi toàn cầu, tuy nhiên nhấn mạnh một số thách thức của quá trình triển khai.

Sự kiện làm rõ khoảng cách giữa mức độ hội nhập và khả năng tạo giá trị của doanh nghiệp Việt Nam, đồng thời khẳng định vai trò then chốt của doanh nghiệp dẫn dắt trong việc tái cấu trúc vị thế quốc gia trong GVCs. Việt Nam cần tập trung phát triển các doanh nghiệp này gắn với ngành ưu tiên để chuyển từ “tham gia chuỗi” sang “tạo và kiểm soát giá trị”.